از پيچيدگىهاى خاصي برخوردار است ، لذا در ذيل به خلاصهء كلام وى اشارتى خواهيم داشت . بنا بر سلسلهء ترتيبي وارد در حديث ، رموز وإشارات حديث به ترتيب زير خواهد بود : زمين : اشاره به زمين ناداني است كه مقابل زمين عقلانى كه محلّ تجليات اشراقي حضرت حق است قرار دارد . ما هي ( / حوت ) : طبيعت بهيميه‌اى است كه درختِ تلخ جهل از آن بهره مىگيرد . آب : مادهء هيولانى غير معتدل وغير قابل براي درك عقلانيات است . صخره : دلِ سختِ سنگ گونه‌اى است كه با اين وجود منشأ عمران دنياي مادي انساني گشته است . گاو نر : نفس اماره است كه منشأ جهالت وطغيان بوده ، داراى دو شاخ قوهء غضبيه وشهويه است . خاك نمناك : طينت گناه وسركشى است . وامّا اين كه « خاك نمناك » ، خود در كجا واقع است ، از اسرار قَدر الهى است كه جز راسخون در علم آن را نمىدانند « 1 » . بنا به تأويلات فوق ، طينت موجود در هر انساني بر وفق أحاديث طينت ، موجب حال آيندهء اوست ، ودر اين حديث به مراتب طينت ظلمانى وچگونگى اثر آن در اعمال اشاره شده است . طينت ظلمانى موجب غلبهء نفس اماره در انسان مىگردد ، كه اين نفس با دو قوهء شهويه وغضبيهء خويش ، قلب انسان را تحت تصرف خود درمىآورد وآن را از حركت باز مىدارد ؛ چه حركت قلب ، موجب قلبِ حركت در عالم مادة وسير به جهان علوي است ، حال وقتي كه قلب قدرت

--> ( 1 ) . در اين مقام ملا على نوري ، گفتار مشبعى را در شناخت مرتبهء عالمان علوي ودشوارى گفتار ايشان ايراد نموده است .